W ostatnich latach coraz więcej przedsiębiorców i osób fizycznych sięga po różne formy planowania podatkowego, które pozwalają na legalne zmniejszenie obciążeń wobec fiskusa. Choć sama optymalizacja podatkowa nie jest zakazana, to w praktyce granica między działaniem legalnym a obejściem prawa bywa bardzo cienka. Kluczową rolę odgrywa tu tzw. klauzula GAAR – ogólna klauzula przeciwko unikaniu opodatkowania, która daje Krajowej Administracji Skarbowej (KAS) narzędzia do kwestionowania nawet formalnie zgodnych z prawem czynności.
W artykule wyjaśniamy, czym jest klauzula GAAR, w jakich sytuacjach może zostać zastosowana, oraz co można zrobić, by uniknąć negatywnych konsekwencji podatkowych.
Czym jest klauzula GAAR?
GAAR (General Anti-Avoidance Rule) to przepis wprowadzony do polskiego prawa podatkowego w 2016 roku, zawarty w art. 119a i kolejnych Ordynacji podatkowej. Celem tej klauzuli jest zapobieganie działaniom, których głównym celem lub jednym z głównych celów jest osiągnięcie korzyści podatkowej, sprzecznej z przedmiotem i celem przepisów.
W praktyce, jeśli organ podatkowy uzna, że dana czynność została dokonana jedynie po to, by uniknąć opodatkowania (np. utworzenie spółki w celu „przerzucenia” kosztów lub zastosowanie pozornej darowizny), może zakwestionować skutki podatkowe takiej operacji i wydać decyzję z zastosowaniem klauzuli GAAR.
Kiedy klauzula GAAR jest stosowana?
Zastosowanie GAAR nie jest możliwe w każdej sprawie – dotyczy ono przede wszystkim bardziej skomplikowanych struktur i większych transakcji. Przepisy wskazują, że klauzula nie może być stosowana do sytuacji, w których korzyść podatkowa nie przekracza 100 tys. zł rocznie.
Typowe przypadki, w których organy skarbowe podejmują próby zastosowania GAAR, to:
- tworzenie „sztucznych” spółek w celu obniżenia dochodu,
- podział działalności gospodarczej na kilka podmiotów w celu zastosowania preferencyjnych form opodatkowania,
- sprzedaż z wykorzystaniem podmiotów pośredniczących,
- działania pozorne, np. umowy o dzieło zamiast umów o pracę.
W ostatnich miesiącach szczególną uwagę zwraca się również na czynności w obrębie rodziny, takie jak darowizna w rodzinie z jednoczesnym zatrzymaniem kontroli nad majątkiem. Choć sama darowizna jest w wielu przypadkach zwolniona z podatku, to organy podatkowe analizują, czy nie jest ona jedynie pozornym działaniem, mającym na celu ominięcie obowiązków podatkowych, np. przy planowaniu sukcesji w firmie rodzinnej.
Przykłady z praktyki
W jednej ze spraw analizowanej przez Szefa Krajowej Administracji Skarbowej, podatnik dokonał przekształceń własnościowych w spółce, a następnie przekazał udziały w ramach darowizny członkowi rodziny. Cała operacja była formalnie zgodna z prawem, jednak fiskus uznał, że jej jedynym celem było uniknięcie opodatkowania przy przyszłej sprzedaży udziałów.
W innym przypadku, organ podatkowy zakwestionował restrukturyzację polegającą na wydzieleniu majątku osobistego i jego przeniesieniu do nowo utworzonej spółki z o.o., w której udziałowcami zostali członkowie rodziny podatnika. Tu również pojawił się motyw „darowizna w rodzinie” jako element struktury podatkowej, który zdaniem organów nie miał realnego uzasadnienia ekonomicznego.
Gdzie kończy się legalność?
Optymalizacja podatkowa jest legalna tak długo, jak długo nie służy wyłącznie uniknięciu opodatkowania i ma rzeczywiste uzasadnienie gospodarcze. Kluczowe jest:
- istnienie realnych motywów działania (np. sukcesja, potrzeba reorganizacji działalności),
- unikanie czynności pozornych i fikcyjnych,
- dokumentowanie powodów decyzji i ich skutków.
W razie wątpliwości, warto skonsultować planowane działania z doradcą podatkowym lub prawnikiem, który pomoże ocenić, czy dana struktura nie niesie ryzyka zastosowania GAAR. W przypadku np. darowizn między członkami rodziny, które wiążą się z innymi działaniami restrukturyzacyjnymi, warto zadbać o przejrzystość i formalną spójność całego procesu.
Co zrobić w przypadku sporu z fiskusem?
Jeśli organ podatkowy wszczyna postępowanie w trybie GAAR, podatnik ma prawo do:
- przedstawienia wyjaśnień i dowodów,
- złożenia zastrzeżeń do zawiadomienia o zamiarze wydania decyzji,
- wniesienia odwołania i skargi do sądu administracyjnego.
Postępowania GAAR są skomplikowane i wymagają precyzyjnej argumentacji prawnej. Dobrze przygotowana linia obrony może skutecznie podważyć stanowisko organu i wykazać, że działanie podatnika miało rzeczywiste uzasadnienie.
Podsumowanie
Optymalizacja podatkowa pozostaje legalnym i dopuszczalnym elementem planowania finansowego. Kluczem do jej bezpiecznego stosowania jest jednak rozwaga, transparentność i rzetelne przygotowanie. Klauzula GAAR to skuteczne narzędzie w rękach fiskusa, ale jej zastosowanie musi być oparte na konkretach – nie na przypuszczeniach.
Jeśli planujesz działania restrukturyzacyjne, przekazanie majątku, czy też np. darowiznę w rodzinie, warto wcześniej zasięgnąć profesjonalnej opinii, by uniknąć problemów w przyszłości. Dzięki temu można pogodzić zgodność z prawem i efektywność podatkową – bez narażania się na ryzyko sporu z organami skarbowymi.
